IV Nowotarskie Zimowe Zawody Balonowe o Puchar PCD SALAMI
resetpowiększdrukuj

Podhale różnorodnością kultur bogate

2015-05-07 //Wstecz
Podhale różnorodnością kultur bogateWędrówka po górskich szlakach dla każdego turysty to ciekawe przeżycie. Idąc czy to przez Podhale, Orawę czy Spisz, naszym oczom poza pięknymi naturalnymi krajobrazami ukazują się też niezliczone a stworzone przez człowieka dobra, które są często znakiem rozpoznawczym miejscowości, regionu.


Najbardziej widocznym przejawem ludzkiego oddziaływania są ich domy mieszkalne, ubiór, wyposażenie wnętrz a także cała sfera kultury i obyczajowości. Nie byłoby tego wszystkiego, gdyby nie setki i tysiące pracowitych rąk, którym nie obce była i trudna praca ciesielska, snycerska, kamieniarstwo, spinkarstwo, kuśnierstwo i wiele innych fachów. Z dala od miast, zagubieni pośród leśnej głuszy, zdani tylko na siebie – mieszkańcy gór , wytworzyli charakterystyczny styl w budownictwie, ubiorze czerpiąc pełnymi garściami z tradycji i przyzwyczajeń osiadłych na Podhalu, Orawie i Spiszu przybyszów zasiedlających te piękne acz dziewicze regiony. Coraz bardziej uzmysławiamy sobie, że niemal bezpowrotnie mija czas, gdy to co najlepsze wykonywali ludzie za sprawą swoich rąk i umysłów i wykorzystując do tego celu proste narzędzia. Obecnie w wielu góralskich miejscowościach nadal , czy to w zaciszu wiejskich kół gospodyń, czy lokalnych ośrodkach kultury, kultywuje się te czy inne umiejętności, których owocami są produkty zachwycające i prostotą ale i funkcjonalnością, przy tym wykonane z najwyższą starannością i to co teraz tak modne ma eko – pochodzenie, bo wytworzone zostało na bazie naturalnego surowca.

Kościół św. Anny w Nowym Targu

Rękodzieło nierzadko artystyczne jest głęboko zatem zakorzenione na skalnym Podhalu. Przekazywane z dziada pradziada tradycyjne, zwyczaje, sposoby i techniki wykonywania rzadko dziś spotykanych zawodów jeszcze tu i ówdzie maja się nieźle. To tu pośród srebrzystych górskich potoków, gdzie Natura na żyjących tu ludziach wymusiła przystosowanie do wszechstronności , czyniąc z nich gotowych do przetrwania śnieżnych i mroźnych, bo górskich zim, walczących z wezbranymi górskimi potokami, przystosowała ich by umieli radzić sobie samemu. To z gór biorą się najlepsi dekarze, cieśle, dziewiarze, kuśnierze itd.

Rzeźba - wystawa MOK Nowy Targ

Niestety, wiele z zawodów niegdyś obfitujących w mistrzów, rozsianych po okolicznych wsiach, siołach zanika a wraz z nimi znika tradycja. Coś jednak jeszcze zostało z tamtych lat, gdy ręce były podstawowym narzędziem a głowa jedyną w swoim rodzaju deską kreślarską.

Znany i podziwiany styl zakopiański – to styl w architekturze, stworzony przez Stanisława Witkiewicza u zarania XX wieku. Styl ten nie wziął się znikąd. Wzorował się na starych chatach i zdobnictwie górali podhalańskich. Najbardziej charakterystycznymi przykładami obecności tego stylu to budynki i rzemiosło artystyczne. Spacerując po Zakopanem zwróćmy uwagę na kaplicę na Jaszczurówce, willę "Koliba"-Muzeum Stylu Zakopiańskiego, willę "Oksza" i willę "Pod Jedlami" na Kozińcu.

Willa Oksza Zakopane

Nadal żywym przykładem oryginalności w architekturze Podhalan jest wieś Chochołów, która jest swoistym skansenem drewnianej zabudowy. Ci niezwykłe, cała ta realnie funkcjonująca wieś została w całości objęta ochroną konserwatorską jako rezerwat architektury i urbanistyki, do tego aż 112 domów znalazło się w rejestrze zabytków.

Chochołów-Podhale

Swoją oryginalnością a przy tym prostotą zadziwiają spotykane na szlakach, pośród górskich lasów szałasy, bacówki i tzw. koleby. To budowle pasterskie, budowane na górskich halach. Dotąd na terenie TPN nadal działa ok. 80 takich szałasów, z tego niestety już ponad 30 swoje najlepsze lata ma już zdecydowanie za sobą. Dolina Pięciu Stawów Polskich, Hala Gąsiennicowa, polana Kopieniec, czy polana Stoły- to miejsca gdzie nadal koleby jeszcze są.

Mapa

Stawiane budynki poza kunsztem w jakim je wykonano, dodatkowo zadziwiają bogatymi elementami zdobniczymi. Specjaliści od snycerki stosowali leluje, rozety, zygzaki i pazdury, rysie oraz słonka, by całokształt jakim był wznoszony dom, prezentował się okazale. Wykonując misterną snycerkę dbano przede wszystkim o walory estetyczne, ale znani z wiary w zabobony górale, chcieli też w ten sposób zabezpieczyć swoje domostwa od obecności złych mocy. Podczas budarki, bo tak zwano prace przy budowie domów z drewna, stosowano cały wachlarz elementów je dekorujących ale i chroniących.

Chałupa góralska

Obszar gór jest zamieszkały przez często zróżnicowane etnicznie grupy mieszkańców , co najlepiej widać po stylach w budownictwie, stroju i muzyce.

Górskie jarmarki, targi, odpusty nadal jeszcze zachwycają bogactwem ludowego rękodzieła nierzadko o cechach artystycznych. Niestety, pogoń za zyskiem spycha na margines ten szlachetny element naszej tożsamości narodowej. Ciupaga z Chin to już częsty element bazarowego handlu.

Bluzka góralska

Oryginalny spis góralskich umiejętności, które są też w strefie zagrożenia zaginięciem na tle wszechobecnej i tandetnej często chińszczyzny:

 

  • Ciesielstwo – umiejętność budowy domów góralskich z drewna i wykonywanie poszczególnych jego elementów jak np. rysie, czy słupy wiązane.
  • Lutnictwo – wyrób strunowych instrumentów muzycznych: skrzypiec, altówek, góralskich basów (trzystrunowych wiolonczeli), złóbcoków - tradycyjnych gęśli góralskich dłubanych z jednego kawałka drewna - to jedna z charakterystycznych umiejętności, które rozwinęły się pod Tatrami.
  • Mszenie – polega na uszczelnianiu szpar miedzy płazami ścian lub innych miejsc, które wymagają uszczelnienia. Wykonuje się to za pomocą specjalnie wrabianych wiór drewnianych zwanych wełnianką, które skręca się w odpowiedni sposób i ubija kawałkiem metalu tzw. trzósłem.
  • Rzeźbienie w drewnie – zazwyczaj są to figury o tematyce sakralnej i regionalnej - scenki z życia górali. Powszechny jest także wyrób przedmiotów użytkowych zdobionych rzeźbieniem.
  • Snycerstwo – to fach, który polega na wykonywaniu i zdobieniu mebli oraz elementów architektonicznych jak np. sosręby (belki podtrzymujące strop), płyty drzwi, osłony balkonów i ganków, dekoracyjne karnisze, listwy.
  • Stylmach – kołodziej zwany dawniej także stelmachem - rzemieślnik zajmujący się wyrobem drewnianych wozów, sań i części do nich, głównie kół. Po zbudowaniu drewnianej części wozu przekazywano go do okucia kowalowi, który wykonywał metalowe części wozu.
  • Wyrabianie gontów – umiejętność wytwarzania ze specjalnie przygotowanych kawałków drewna krótkich desek z wyprofilowanymi brzegami, które pozwalają układać jednolitą powierzchnię dachową.
  • Wyrabianie wełnianki – polega na obróbce drewna na specjalnym warsztacie, w efekcie którego powstają drobne podłużne wióra nazywane wełnianką. Tak przygotowany materiał używany jest do uszczelniania szpar miedzy płazami tworzącymi ściany w budownictwie góralskim.
  • Kamieniarstwo – to jeden z fachów, dotyczący ogrodzeń, licowania ścian budynku, kominków wykonywanych z kamieni granitowych lub piaskowca, obrabianych ręcznie.
  • Ludwisarstwo – mniej popularne, lecz nadal spotykane na terenie Podhala. Ludwisarze oprócz wytwarzania dzwonów kościelnych, dzwonków dla owiec, koni, bydła, zajmują się odlewaniem różnego rodzaju przedmiotów użytkowych, takich jak: klamki, świeczniki, klamry, ozdoby do końskiej uprzęży i wiele innych. Materiał wykorzystywany do pracy to m.in.: stopy mosiądzu i brązu. Zaś podstawowe wyposażenie warsztatu stanowi piec odlewniczy, glinka do formowania oraz szlifierki, polerki i pilniki.
  • Spinkarstwo – to dziedzina metaloplastyki. Z metalu wykonuje się wiele ozdób do stroju ludowego, można wymienić tu: zapięcia do kierpców i pasów, sprzączki, klamry, brosze, ale przede wszystkim spinki góralskie, jeden z ważniejszych elementów męskiego stroju ludowego. Do wyrobu spinek służą liczne narzędzia spinkarskie, są to m.in.: nożyce metalowe do cięcia blachy, mały młotek, pilnik służący do dekorowania krawędzi spinek, rylce do rysowania ornamentów, stemple żelazne o różnych kształtach służące do wybijania ornamentów. Spinki wykonuje się najczęściej ze stopu mosiądzu, alpaki (odmiana mosiądzu), ołowiu i srebra. Sposób wyrobu spinek opiera się na procesie ich wycinania i wybijania w wymienionych materiałach.
  • Kuśnierstwo – to rzemiosło zajmujące się wyrobem kożuchów, serdaków, rękawiczek, czapek. Wyroby kuśnierzy w ostatnich latach cieszą się dużym zainteresowaniem nie tylko wśród górali, ale i ludzi z zewnątrz. Dużą popularnością cieszą się krótkie serdaki i kożuchy szyte ze skór owczych farbowanych na tabakowy i oranżowy kolor, z wąskim barankowym obszyciem. Zdobnictwo opiera się przede wszystkim na aplikacji z czerwonej skórki. Można spotkać się z serdakami lub kożuchami bogato zdobionymi kolorowym haftem lub skromnie zdobione tzw. "krokiewką" biegnącą wzdłuż szwów i towarzyszącym jej "cyroniowaniem".
  • Dziewiarstwo ręczne – jest nadal bardzo popularne na wsiach. Polega na pleceniu na rutach z owczej wełny swetrów, skarpet, rękawic i czapek.
  • Tkactwo – (kilimy, sumaki, gobeliny) – to umiejętność wykonywania z owczej, ręcznie farbowanej wełny na pionowym warsztacie tkackim, lub na ramie gobelin i kilimów. Prezentowana na nich tematyka nawiązuje do regionu, przyrody i religii.
  • Haftciarstwo – polega na wyszywaniu ozdobnych parzenic o wzorach różniących się w zależności od rejonu Podtatrza. Wzory wyszywane na portkach i cuchach góralskich ręcznie z użyciem specjalnie barwionych nici z wełny owczej.
  • Haft biały pełny – wykonywany ręcznie z użyciem tamborka. Zdobi się nim koszule męskie, damskie bluzki, serwety, zasłony, obrusy.
  • Haft kolorowy – niezwykle popularny ręczny haft kolorowy jest stosowany zarówno do ubrań jak i do innych przedmiotów użytkowych: obrusów, serwet, zasłon okiennych, dekoracyjnych makatek kuchennych.
  • Wyszywanie ubrań góralskich koralikami i cekinami – polega na precyzyjnym ozdabianiu drobnymi elementami zdobniczymi tradycyjnych ubrań góralskich. Fach ten wymaga niezwykłej umiejętności i wprawy.
  • Malarstwo na szkle – wzorowane na obrazach malowanych tą techniką w XVIII i XIX wieku w Czechach, Słowacji i Morawach. Malarstwo na szkle o tematyce religijnej i świeckiej do dziś cieszy się wielką popularnością na Podtatrzu i jest jedną z najbardziej charakterystycznych twórczości.
  • Rzeźbienie w szkle – niezwykła umiejętność polegająca na wcinaniu się w kawałki szkła za pomocą obracającego się kamienia. Powstające w ten sposób motywy nawiązują do tradycyjnych wzorów góralskich, parzenic, szarotek itp.
Wystawa w MOK Nowy Targ

 

O nadal funkcjonującym skansenie handlowym z wszelkiego typu należnymi mu atrakcjami przeczytacie klikając na link: 


Różnorodność Podtatrza prezentujemy w artykule - http://www.otopodhale.pl/n/1179/jedno-podhale-a-tyle-wcielen


źródła: ginące-zawody.watra.pl, MSiT, "Babcyne korole-z etnografii południowej Polski" Katarzyny Ceklorz.
Zebrał i opracował Jacek Grzesiak.

Poczytaj nasze artykuły o Podhalu

Przewodnik po Podhalu [atrakcje turystyczne]
Podhale Przewodnik

Tanie noclegi na Podhalu
Podhale Noclegi

Restauracje na Podhalu
Podhale Restauracje

E-kartki i zdjęcia z gór
Góry zdjęcia

Liczymy na Państwa fotografie z Waszych wojaży po Podhalu. Najciekawsze wezmą udział w konkursie z nagrodami.
Skomentuj i podziel się tym artykułem z innymi na  - dziękujemy.

Polecamy lekturę tekstów o Pieninach i Podhalu




Rozkład jazdy


Noclegi

DW GiewontDW Giewont
Murzasichle / Nocleg
„Angelika”, „Kasprowy”i„Giewont” są położone w północnej części Murzasichla.
Hotel LitworHotel Litwor
Zakopane / Nocleg i Restauracja
Kameralny, luksusowy, butikowy hotel w Zakopanem…
DW KasprowyDW Kasprowy
Murzasichle / Nocleg
„Angelika”, „Kasprowy” i „Giewont” są położone w północnej części Murzasichl
Restauracje

Hotel Sichlański DworekHotel Sichlański Dworek
Murzasichle / Nocleg i Restauracja
Warto skorzystać z oferty łączącej klasykę,funkcjonalność,prostotę i wygodę.
Jazz BarJazz Bar
Szczawnica / Restauracja
Dworek Gościnny w Szczawnicy oferuje restaurację Jazz Bar.
Dworek FantazjaDworek Fantazja
Skomielna Biała / Nocleg i Restauracja
Dom Weselny Dworek Fantazja. Organizujemy wesela, bankiety,komunie, chrzciny

Warto przeczytać

E-kartki góry