IV Nowotarskie Zimowe Zawody Balonowe o Puchar PCD SALAMI
resetpowiększdrukuj

Graj,tańcz piękny...Góralu

2015-05-05 //Wstecz
Graj,tańcz piękny...GóraluNa Podhalu zbójnickiego,na Orawie czardasza,w Pieninach polkę śtajerkę,na Spiszu staro babę,a pod Babią Górą hajduka Ci zagrają. Górale niby tacy sami a jacy różnorodni.

Od XIII wieku Karpaty na całej swojej długości zalewała rzesza ludzka. Kilka fal takiego exodusu spowodowało, że dotychczas porośnięte nieprzebytą puszczą i prawie niezamieszkałe, dzikie tereny zmieniały swoje oblicze. Wraz z dzikim osadnictwem bardziej planowe zaczęli prowadzić starostowie, szlachta i duchowni, którzy wnikali w te społeczności zasilając je dodatkowo jeńcami wojennymi. Na ziemie o już ukształtowanych stosunkach osadniczych zaczęli niebawem napływać nowi przybysze rekrutujący się z tzw. plemion wołoskich. Mówi się o nich, że są pochodzenia indoeuropejskiego. To dość ciekawy dział etnografii naukowo opisujący dzieje Podhala, Orawy i Spiszu. O różnorodności stron, z których wzięli się wcześni mieszkańcy tych ziem mówią nam m. in. popularne na pewnych obszarach nazwiska – Tatar, Mazur, Wajda, Fudala oraz nazwy miejsc Magura, Kiczora, Groń, Wołoszyn, Przysłop. 

Podhale

Właśnie ci pasterze – koczownicy wywarli duży wpływ na lokalne społeczności, gdyż przemieszczali się zajmując naturalne hale wypasowe i wyrabiali nowe pastwiska, wypalając całe połacie lasów. Od XVII wieku tę nieustannie przemieszczającą się grupę w końcu, w drodze administracyjnych rozporządzeń zmuszano do osiedlania się, zakładania wsi lub przyłączania się do już istniejących. Różnorodność kulturowa zaczęła wzajemnie się przenikać, jednak odmienne jej formy nadal funkcjonowały. Szczególnie dotyczyło to prastarej, góralskiej aktywności jaką było pasterstwo. Uprawiane ono było na zasadach określanych jako transhumancja, która była formą pasterstwa polegająca na przepędzaniu trzód składających się przede wszystkim z owiec, ustalonymi szlakami z pastwisk górskich na nizinne i z powrotem po nadzorem wynajętych pasterzy, co pozwalało właścicielom stad nadal zajmować się uprawą roli. Taki właśnie sposób uprawiania paserstwa kultywowali Wołosi, którzy po wyeksploatowaniu pastwisk opuszczali je płacąc właścicielom za korzystanie z nich w drodze daniny złożonej z serów, skór, mleka, zwierząt.

Szlak Oscypkowy

Różnorodność grup etnicznych zamieszkujących coraz to nowe kolonizowane ziemie oraz wpływ na nie wędrowców ze stadami owiec, na stałe pozostawiły ślady tak w obyczajowości jak i kulturze mieszkańców tych ziem, którzy dopiero co zapuszczali korzenie w tej niegościnnej jednak dla człowieka krainie i budowali nową grupę etniczną-górali.

Wędrówce osadników, którzy z różnych stron i powodów dotarli do łuku Karpat, poza troską o codzienny byt towarzyszyła muzyka. Miała ona wielorakie znaczenie i zastosowanie. Nie mniej odzwierciedlała to w jaki sposób ta czy inna grupa etniczna wiodła swoje życie.

Całe szeroko pojęte Podhale to specyficzny z punktu geograficzno-kulturowego widzenia region południowej Polski.

Gorce

Polskie góry to miejsce wyróżniające się na tle innych regionów etnograficznych, stałym kultywowaniem folkloru a kultywowany jest w sposób jak najbardziej naturalny i tak też jest przekazywany kolejnym pokoleniom.

W Polsce górali dzieli się na kilka grup, a różnice pomiędzy nimi możemy dostrzec w strojach ludowych, muzyce oraz w gwarze. Za największe centrum folkloru góralskiego uznawane jest Zakopane. Wizytując to miasto na każdym kroku spotkamy takie elementy folkloru jak: stroje, gwara muzyka i kuchnia.

W Zakopanem

Nie zdziwi zatem już nikogo po naszym wstępie, że np. tradycyjne muzyka, śpiew i tańce góralskie oparte są w dużej mierze na zwyczajach pasterzy wołoskich. Dlatego tańce góralskie to przede wszystkim tańce męskie, które mają na celu pokazanie siły i zręczności tancerzy. W trakcie wykonywania tańca,góral miał za zadanie pokazać swoje wyjątkowe na tle innych umiejętności i tym samym olśnić partnerkę. Stąd za sprawą specyfiki tańców góralskich, rola kobiety w tańcach jest niewielka często bardzo dekoracyjna. Dominującymi tancerzami są tu mężczyźni.

Jarmark Podhalański

Kapela góralska składała się głownie z czterech grajków. Najważniejszym z nich był tzw. pryma. Jako prowadzący miał za zadanie dobór muzyki, którą następnie odgrywał na skrzypcach. Sekunda są to drugie skrzypce, muzyk grający sekundę miał za zadanie uzupełnić lukę powstającą pomiędzy prymą a basami. Dla wygody skrzypek opierał skrzypce o klatkę lub bark, co ułatwiało mu grą na niższych strunach. Basy z budowy przypominają mały kontrabas.

Przed występem

Górale podhalańscy w swojej muzyce wyróżniają się na tle innych grup góralskich rytmiką i wielogłosowością. Typowy skład góralskiej kapeli, to skrzypce oraz basy i czasem dudy. Na skrzypkach grają prymista i sekund. Ten pierwszy zawsze budzi największe zainteresowanie, a jego grę charakteryzują liczne muzyczne ozdobniki. Na pasterskim szlaku grajkowie posługiwali się trombitami i piszczałkami, które wywodzą się z grupy instrumentów sygnalizacyjnych. Muzyka górali podhalańskich bogata jest w tzw. nuty. Nie mylić z tradycyjnymi nutami, które tworzą tradycyjną partyturę. W muzyce Podhalan nazwy nut odnoszą się zazwyczaj do poszczególnych figur tańca ale nie tylko. Są tu zatem nuty: 

  • wierchowe lub ciągnione i towarzyszą tańcowi ozwodnemu,
  • zielone charakterystyczne dla śpiewki Zielono lipka i jawor,
  • krzesane, bo łącza się z tańcem krzesanym,
  • weselne grane podczas ocepin,
  • marsze brzmią przy powitaniu i pożegnaniu gości ale i przy inscenizacji tanecznej marszu zbójników podczas tańca zbójnickiego,
  • ballady jako melodie liryczne tworzą podkład muzyczny charakterystyczny do bajań o zbójnikach i ich przygodach. 

W ocenie specjalistów-taniec nie tylko ten podhalański, jest najlepszym wzorem do oceny temperamentu i osobowości górali. Najpopularniejszymi są: 

  • taniec solowy jednej pary, 
  • krzesany,
  • zielony 
  • oraz oczywiście zbójnicki. 
O ile taniec solowy jest w miarę spokojny z małymi kroczkami, to krzesany już jest szybki z charakterystycznym ostrym uderzeniem piętą o podłogę. 


Zbójnicki nazywany też bywa męskim tańcem orężnym. Żywiołowy, pełen wirtuozerii zachwyca i wspaniale uosabia krnąbrna naturę górali podhalańskich. 

Górale babiogórscy z okolic Zawoi, Suchej Beskidzkiej swój folklor muzyczny maja zdominowany przez wątki pasterskie i zbójnickie. Poza kapelą ze skrzypkami, gdzie występują i prym, i sekund, i bas do grania używano też dudy i heligonki. Muzyke górali babiogórskich często określa się też mianem folkloru służących, którzy przyjeżdżali razem z bogatymi letnikami np. do Zawoi. Charakterystyczny dla górali babiogórskich jest śpiew jednogłosowy a najpopularniejszym tańcem hajduk-to rodzaj zbójnickiego tańczony z rombanicami (ciupagami).


Górale z Orawy prócz podstawowych dla górali instrumentów muzycznych, a więc skrzypiec i basów do muzykowania wykorzystują również rogi pasterskie, trombity, piszczałki, dzwoneczki i klarnety. Zafascynowany ich brzmieniem znany polski kompozytor Wojciech Kilar tworzył w oparciu i ich brzmienie. Najbardziej znaną melodią ludową rodem z Lipnicy Wielkiej i Jabłonki jest Orawa, Orawa, bez Orawę ława, a tańcem mające swoje korzenie wśród węgierskich czardaszy-polki, walce.


Górale pienińscy z kolei odróżniają się na tle innych charakterystyczną dla nich diafonią pienińską- to wielogłos występujący w przeciągłych melodiach. Podczas wiejskich zabaw tańczono wówczas obrytanego, polkę, śtajerkę, hajduka a ogrodnik tańczony był trójkami.


Muzykujący górale sądeccy istotnie różnią się od innych, gdyż podstawę u nich stanowi dwóch skrzypków –prym i sekund oraz basy. Tańczono krakowiaki, polki. Górale Rytersko-Piwniczańscy tańczyli też zamiatanego- charakterystyczny ruch imitujący zamiatanie lewą nogą z lekkim przysiadem, oraz Błasiak,błasiok –taniec par po kole oraz hanok tworzony przez cztery pary. Tańczono też czardasze.


Górale spiscy w swojej muzyce bardzo mocno nawiązują do wpływów węgierskich. Najbardziej znanym tańcem górali z Niedzicy, Jurgowa, Frydmana czy Trybszu jest ciardaś spiski oraz madziarski, czy staro babo albo malorz. Spisz to kraina historyczna, którą obecnie przecina granica polsko-słowacka. Na rzece Dunajec biegła granica pomiędzy tymi dwoma państwami a strzegły jej zamki w Czorsztynie i Niedzicy. W tańcach, muzyce i strojach widoczne są wpływy węgierskie, wołoskie (rumuńskie) i słowackie, co wynika z burzliwych dziejów tego regionu i wciąż przesuwających się wtedy granic. Występują tu głównie melodie czardaszowe. Słowo csardas oznacza tańce, które były tańczone w karczmie. Grane są w dwóch częściach, w których pierwsza jest wolna, zaś druga – szybką. Strój spiski był bardzo zróżnicowany i niekiedy jego zasięg ograniczał się nawet do jednej wsi.


Górale są jedną z najbardziej roztańczonych grup etnicznych. Wszelkie lokalne imprezy oparte o tradycję nie są możliwe bez udziału w nich kapel góralskich, które nie tylko uświetniają ale i bawią.Nowoczesność wkrada się jednak wszędzie i umiejętność pochwalenia się tym czy innym stylem tanecznym rodem z dawnych czasów powoli zanika. Podejmowane są wiec liczne wysiłki na rzecz upowszechnienia tej unikalnej jak dotąd sztuki i uczynienie z niej dobra powszechnego. Nie ma na Podhalu, Orawie, Spiszu wesela, gdzie nie tańczono by tradycyjnych dla tych ziem i ich mieszkańców tańców. Ludzie chcą się nauczyć tańczyć, bo to trochę wstyd i nie tylko na Podhalu, nie umieć tańczyć, skoro jeszcze gwara i moda góralska tu i ówdzie dobrze się trzymają. Niektórzy nauki potrzebują od podstaw inni dla samego tylko przypomnienia, bo to z racji wieku czy braku możliwości praktykowania tańca tradycyjnego, zagubili gdzieś po drodze życia tę umiejętność. 


Nauka nie jest zaś taka prosta, bo jak mówią znawcy tematu-babski krok jest o wiele łatwiejszy a męski to już wyższa sztuka i nie taki łatwy do przyswojenia- więcej w nim figur i to nie całkiem przypadkowych. Ale dla uspokojenia informujemy, że da się nauczyć tańca góralskiego, nawet wówczas gdy się jest dorosłym.


Poczytaj nasze artykuły o Podhalu

Przewodnik po Podhalu [atrakcje turystyczne]
Podhale Przewodnik

Tanie noclegi na Podhalu
Podhale Noclegi

Restauracje na Podhalu
Podhale Restauracje

E-kartki i zdjęcia z gór
Góry zdjęcia

Liczymy na Państwa fotografie z Waszych wojaży po Podhalu. Najciekawsze wezmą udział w konkursie z nagrodami.
Skomentuj i podziel się tym artykułem z innymi na  - dziękujemy.

Polecamy lekturę tekstów o Pieninach i Podhalu




Opracowano z wykorzystaniem opracowania pt. "Babcyne korole. Z etnografii południowej Polski"- Kraków 2012 autorstwa Katarzyny Ceklorz.


Jacek Grzesiak

Rozkład jazdy


Noclegi

Zajazd BiałczańskiZajazd Białczański
Białka Tatrzańska / Nocleg i Restauracja
NASZ ZAJAZD JEST PRZYJAZNY DLA MOTOCYKLISTÓW,
Kinga Hotel WellnessKinga Hotel Wellness
Czorsztyn / Nocleg i Restauracja
Luksusowy, orientalny hotel z basenem, o niepowtarzalnym klimacie ...
WILLA MARTAWILLA MARTA
Szczawnica / Nocleg i Restauracja
To najciekawszy budynek pod względem architektonicznym w Szczawnicy.
Restauracje

Tatrzański BórTatrzański Bór
Małe Ciche / Restauracja
Małe Ciche to jedna z najmniejszych wsi na Podhalu.
Góralsko StrawaGóralsko Strawa
Nowy Targ / Restauracja
Zachodźcie do nowyj miescańskiyj karcmy, co sie nazywo: "Góralsko Strawa".
Karczma AngelikaKarczma Angelika
Murzasichle / Restauracja
Szałas regionalny. Organizujemy pieczenie barana, prosiaka przy muzyce.

Warto przeczytać

E-kartki góry